Hi Rhulani Zitha

Vurimi lebyi humelerisiwaka hi xikongomelo xo endla bindzu ku nga ri ku lwa ni ndlala, byi ya emahlweni ku va ni xiave le xikulu eka vutumbuluxi bya swakudya. Nhlangano wa varimi lava ha kulaka lowu tikondleteleke ni ku tivumba kusuka etimitswini lowu kumekaka eka Province ya Limpopo, eka xifundzha-ntsongo xa Mopani, wu rhangerile migingiriko ya vurimi bya xintu (agroecology) tani hi xintshuxo eka ku tiyisisa leswaku vanhu va le matiko xikaya va dya swakudya leswi fuweke hi rihanyo.

Nhlangano wa varimi lavantsongo wa Mopani(Mopani Farmers Association) wu vula leswaku wu bumabumela vurimi bya xintu lebyi nga riki bya xinkarhana (sustainable ecological farming) ku kondletela varimi ku huma eka marimelo lama tirhisaka manyorho ya xilungu lama dlayaka misava ku katsa ni mirhi yo dlaya switsotswana. Nhlangano wu kondletela matirhelo ya ntumbuluko ku lawula switsotswana ni ku nonisa misava. Matirhelo lama ma katsa ku byala swimilana swo tani hi Marigold na Coriander ku lawula switsotswana, manyorho ya ntumbuluko tani hi ‘liquid manure’ leyi endliwaka hi vulongo bya swifuwo ku nonisa misava. Ma endlelo lama ma ni vuxka le byinene ni ntumbuluko.

Nhlangano lowu wu tumbuluxiwile hi lembe ra 2005. Mutshamaxitulu wa nhlangano wa mopani farmers  association yena tatana Adam mabunda u vula leswaku nhlangana lowu wu vumbiwile hi swiyenge le swi tivumbeke tani hi mintlawa ya varimi, “cooperatives” ta khume na timbirhi (12 cooperatives). Swiyenge leswi swa varimi, swi tumbuluxa ni ku xavisa swibyariwa swa swa vona eka ti makete (markets) le ti kumeka e Limpopo, Tshwane, Johannesburg, Durban,Cape Town ni le tindhawini tin’wana leti kumekaka etikweni hinkwaro laha swibyariwa swi xavisiwaka hi mintlawa leyi nga ni mabindzu ya le switarateni (street vendors), e ti restaurants, ni le ti supermarkets.

Vaxavisi va le switarateni (street vendors) va endla leswaku vanhu la nga swela kumbe swisiwana va oloveriwa hi ku fikelela swikudya leswi humaka eka vurimi hi minxavo leyi nga hansi loko ku pimanisiwa ni minxavo leyi bohiwaka hi mabindzu ya ximfumo. 

Ku ya hi nhlangano wo lwisana ni ndlala, ku na swakudya swa mpimo wa tithani ta khume wa mamiliyoni (10 million tones) le swi lahliwaka kumbe ku cukumetiwa e Afrika Dzonga lembe rin’wana ni rin’wana. Ku lahliwa ka swakudya hi ndlela leyi ku yisa ehenhla ku tsan’wiwa ka ndzhuti wa vumunhu xikan’we ni mbango. Ndlala ni ku pfumaleka ka swakudya swo ringanela leswi nga ni rihanyo lerinene swi ndlandlamukile etkweni ra Afrika Dzonga, xiyimo lexi xi khumba kwalomu ka mamilioni ya khumentlhanu ya vanhu (15 million people).

Mopani farmers association  va vula leswaku maendlelo ni migingiriko ya vona ya vurimi ya ni vuxaka bya kahle ni mbango (environmentally friendly) naswona ya pfuneta eka ku hunguta ntshikelelo lowu vangiwaka hi ku ncica ka maxelo. Association (MFA) va ni mapfhumba ya ku dyondzisa varimi ni vanhu ntsena hi nkoka wa marimelo ya xintu (agroecology).

Lembe rin’wana ni rin’wana hi n’hweti ya Nhlangula (October), association yi kondletela ni ku rhurhela marketlaha varimi va endlaka nkombiso wa swirimiwa swa vona, vaakatiko na vona va va ni nkateko wa ku xava swakudya hi nxavo lowu wa le hansi. Mhaka ya nkoka i ku va varimi va tirhisa nkari lowu ku hlamusela vaxavi hi vuenti tindlela leti va ti tirhisaka ku humelerisa swibyariwa swa vona. Leswi swi katsa tindlela leti va ti tirhisaka ku byala ni ku hlayisa swakudya swa xintu swo tani hi makhaha (sorghum)n’wahuva (millet).