Yitsale hi Rhulani Zitha wa mahungu eka Mopani Farmers Association

Varimi la vantsongo va “Provhinsi” ya Limpopo ku suka eka minhlangano yo hambana-hambana leyi katsaka ti-“cooperative” xikan’we ni varimi lava ti yimelaka va hlanganile eYunivhesiti ya Limpopo ku ya njhekanjhekisana ni ku tlhuvutsa hi vuenti tsalwa ra NAFSA.

NAFSA (National Agroecology Framework of South Africa) i tsalwa ra xinawu leri hlohletelaka vurimi bya xintu lebyi nga onheki mbango (agroecology)na swona a byi pfumeleri varimi ku tirhisa mirhi yo dlaya switsotswana kumbe manyorho ya xi indhasiteri (industrial pesticides and fertilizers). Tsalwa leri ra xinawu ri pfumelela varimi ku hlengeleta ni ku andzisa, hambi ku ri ku hlayisa timbewu ta xintu leti kotaka ku tiyisela swiyimo swo tika swa maxelo leswi vangiwaka hi ku cinca ka maxelo (climate change).

Tsalwa leri ri amukeriwile hi mfumu wa Afrika Dzonga hi n’hweti ya Mudyaxihi Nan’waka 2026 ku nyika nkari eka varimi ni vaaka tiko ku humesela matitwelo ni mavonelo ya voina hi laha tsalwa leri r inga vapfunaka ha kona. Minhlangano leyi nga riki ya mfumo yo fana na Agroecology network of South Africa, Biowatch na yin’wana minhlangano leyi tiyimelaka yi tirhile hi matimba ni ku tinyiketela ku fikela laha mfumo hi ku tirhisa Ndzawulo ya swa Vurimi wu nga teka goza ro tirhisana na Agricultural Research Council (ARC) mpfampfarhuta tsalwa leri ni ku endla leswaku ri fikelela varimi ni vanhu hinkwavo va tiko.

Varirimi lava ava yimela minhlangano yo hambana-hambana ya varimi lava ha kulaka (small scale/emerging farmers) ku suka eka swifundza ntsongo swa Province ya Limpopo ava hlanganile eYunivhesiti ya Limpopo ku ya hlela ni ku njheka-njhekisana hi tsalwa leri. Varimi va tirhile hi vukheta ku xopa-xopa tsalwa leri hi xikongomelo xo lava ku kuma laha tsalwa ringa vuriki nchumu wo khomeka hi ku tiyisisa leswaku vurimi lebyi nga onheki mbango byi kuma nseketelo ku suka eka swiyenge swa mfumo ni swiyenge swa ‘private’. Yin’wana ya timhaka-nkulu eka mburisano lowu aku ri matimba lawa minhlangano ya matiko ya nyikeke swiyenge swa ‘private ‘ matimba ehenhla ka vulawuri bya Timbewu.

Tsalwa ra NAFSA ri tirhisiwa ku hunguta matimba lawa ni ku pfula Ndlela eka varimi lavantsongo ku tirhisa maendlelo lama nga onheki mbango eka migingiriko ya vona ya ku rima. Mhaka ya nkoka i kuva varimi va tlhontlha swiboho swa minhlngano ya matiko leswi va siyaka ehandle hi ku tirhisa swinawana leswi sirhelelaka Tinxaka Letintshwa ta Swimilani (UPOV) ku fana ni ntwanano wa matiko lamahluvukeke ya misava ehenhla ka swimilani (PTI).

UPOV yi le xikarhi ka ku endla leswaku mbewu yi lawula hi swiyenge swo karhi , Yi sunguriwe hi lembe ra 1961 hi matiko ma nga ri mangani ya Yuropa ku pfumelela vahlayisi va swimila ku sindzisa timfanelo ta vutivi byo fana na swinawana ehenhla ka mbewu.

UPOV na PTI I swinawana leswi sindzisaka varimi lava ntsongo kuka vanga andzisi ntshovelo wa vona naku kuma vun’wini ka misava kambe va seveketela va rimi lavankulu hambileswi dlayaka misava hi tikhemikhali vatlhela va thyakisa mbangu ,laha ku ntlhelaku ku xaniseka varimi lava ntsongo.

Nhlangano lowu wa varimi wu tekile xiboho xa leswaku Mopani Farmers Association (MFA) na yin’wana ya ti-cooperative eKapa Vupeladyambu va rhangela pfhumba ra ku hloletela varimi lava ha kulaka xikan’we ni lava rimaka emajarateni ya vona ku rima hi Ndlela ya agroecology ni ku tirhisa timbewu ta ndhavuko. Mopani Farmers Association va ni ndhawu leyi va yi tirhisaka ku dyondzisa varimi ku tlakusa vurimi lebyi nga onheki mbango hambi ku ri ku tirhisa ‘poison’ kumbe manyorho ya xi indasteri (industrial pesticides and fertilizers). Varimi vavonile swiri ni nkoka ku dyondzisana hi mahlayiselo ya timbewu hambi ku ri ku ti andzisa hi xikongomelo xo endla switlati (seed banks) laha vanhu vanga ta hlayisela kona timbewu ta vona.

Nhlengeletano leyi ya varimi yi tlhele yi teka xiboho xa ku hlawuriwula komiti ley inga ta hlanganyeta leswaku migingiriko yo dyondzisana hi milawu leyi lawulaka timbewu ya humelela, vanhu va dyondzisiwa hi ntikelo wa ku ti byalela swi byariwa leswi pfunetaka eka rihanyo lerinene. ku va mapurasi yo tiya laha ku nga ta hlanganisiwa swin’wana swa swimila na swiharhi eka purasi. Nhlengeletano a yi ri na xivono xa ku kambela exikarhi ka varimi leswaku mani u humesa yini, mani u na ti-bangi ta mbewu, leswaku hinkwaswo swi ta hlanganisiwa swin’we ku vumba rimbewu rin’we leri nga na vuhumesi bya ndhavuko na bya agro-ecological na ku aka rimbewu rin’we leri nga ta lwisana na milawu leyi nga ringanelangiki na ku xanisiwa loku varimi lavatsongo va ku twaka.

Swin’wana swa switsundzuxo swa nkoka ek Varimi ku vile mhaka yaku ti tumbuluxela timakete ta vona ni ku kunguhata masiku laha vanga ta hlangana endhawini yin’we ku endla vunavetisi bya leswi va swi byalaka hi ku tirhisa maendlelo ya xi agroecology. Swibumabumelo swin’wana ku vile ku tsundzuxana exikari ka varimi hi ku andzisa mintshovelo ya vona ku endlela ku lwa ni ndlala ngopfu-ngopfu eka vaaka tiko lava hanyaka evuswetini. Vunyingi bya varimi byi kombisile leswaku byi ta pfuneta ku dyondzisa vanhu vurimi bya xi agroelogy etindhawini ta ka vona. Van’wana varimi a va tile ni swibyariwa swa vona ku ta navetisa vuswikoti bya vona loko swi ta eka vurimi bya ndhavuko.